2569
post-template-default,single,single-post,postid-2569,single-format-standard,qode-social-login-1.1.3,qode-restaurant-1.1.1,stockholm-core-1.1,select-theme-ver-5.3,ajax_fade,page_not_loaded,menu-animation-underline,side_area_over_content,no_animation_on_touch,wpb-js-composer js-comp-ver-6.4.1,vc_responsive

Zgoda pacjenta – warunek prawidłowego udzielenia świadczeń zdrowotnych

Tym razem postanowiłem napisać o zgodzie pacjenta. Zgoda pacjenta czym jest i czemu służy? Przykładowo tuż przed planowanym zabiegiem operacyjnym pacjenci otrzymują tzw. formularz zgody, z którym należy się zapoznać, a następnie w odpowiednim miejscu podpisać. W ten sposób dochodzi do realizacji jednego z najważniejszych praw pacjenta uregulowanego w treści art. 16 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (tj.: Dz.U. z 2020 r., poz. 849 ze zm.), zgodnie z którym pacjent ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody. Nadto udzielenie zgody przez pacjenta lub jej brak winno nastąpić po uzyskaniu pełnej informacji o stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia oraz rokowaniu na przyszłość. Informacje te powinny być udzielone przez „osobę wykonującą zawód medyczny” w przystępny sposób. 

Przez osobę wykonującą zawód medyczny należy rozumieć osobę uprawnioną – na podstawie odrębnych przepisów prawa – do udzielania świadczeń zdrowotnych oraz osobę legitymującą się nabyciem fachowych kwalifikacji do udzielania świadczeń zdrowotnych w określonym zakresie lub w określonej dziedzinie medycyny (art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (tj.: Dz.U. z 2020 r., poz. 295)). 

Prawo pacjenta i obowiązek lekarza

W obowiązującym obecnie porządku prawnym, przekazywanie pacjentowi informacji jest jednym z podstawowych obowiązków lekarza. Z obowiązkiem tym nierozerwalnie związane jest prawo pacjenta do uzyskania informacji o swoim stanie zdrowia, co wynika z przepisu art. 9 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Podkreślić nadto należy, iż o obowiązku informowania pacjenta wspominają także ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tj.: Dz.U. z 2020 r., poz. 514) oraz Kodeks Etyki Lekarskiej (KEL). 

Przepis art. 31 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty wyraźnie określa zakres przedmiotowy prawa do informacji, nie pozostawiając lekarzowi jakiejkolwiek swobody w jego ocenie. Katalog zawarty w tym przepisie jest bardzo szeroki i w zasadzie dotyczy wszystkich aspektów udzielania świadczenia zdrowotnego. Lekarz ma obowiązek przedstawić pacjentowi informacje o: 1. stanie zdrowia, 2. rozpoznaniu, 3. proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, 4. dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, 5. wynikach leczenia, 6. rokowaniu na przyszłość.

Objaśniona zgoda pacjenta

Przepis art. 31 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty zobowiązuje również lekarza do poinformowania pacjenta i jego przedstawiciela ustawowego o dających się przewidzieć następstwach zastosowania lub zaniechania wybranych czynności leczniczych. Oznacza to, że lekarz powinien poinformować pacjenta o negatywnych następstwach stosowanej metody diagnostycznej lub leczniczej. Wnioskując z brzmienia ustawy wydaje się, że pacjent ma prawo zapoznać się z typowymi, zwykle występującymi i bezpośrednimi powikłaniami oraz negatywnymi następstwami procesu leczenia.

Podkreślić więc trzeba, że lekarz odpowiada nie tylko za winę w samym procesie leczenia, lecz także za każdą winę niedotyczącą techniki medycznej, a więc i za niedoinformowanie pacjenta o ryzyku i skutkach zabiegu. Samo uzyskanie formalnej zgody pacjenta bez poinformowania go o ryzyku i skutkach zabiegu powoduje, że jest to zgoda nieobjaśniona i jako taka jest wadliwa, wskutek czego lekarz działa bez zgody i naraża się na odpowiedzialność cywilną za szkodę wyrządzoną pacjentowi, nawet gdy postępuje zgodnie z zasadami sztuki lekarskiej. Pacjent musi znać przedmiot zgody, w pełni go rozumieć, a więc musi wiedzieć o proponowanej metodzie leczenia, ryzyku zabiegu i jego następstwach (por.: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2007 r., sygn. akt V CSK 220/07, LEX nr 494157; wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 29 września 2005 r., sygn. akt I ACa 236/05).

Zgoda pacjenta w orzeczeniach Sądu Najwyższego

Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, zgodnie z którym informacja udzielana przez lekarza przed zabiegiem powinna zawierać takie dane, które pozwolą pacjentowi podjąć decyzję o wyrażeniu zgody na zabieg z pełną świadomością tego na co się godzi i czego może się spodziewać. Lekarz powinien poinformować pacjenta o rodzaju i celu zabiegu oraz o wszystkich jego następstwach, które są zwykle skutkiem zabiegu, tj. pożądanych – ze względu na jego cel – skutkach zabiegu, jak i o innych jego skutkach (tzw. skutkach ubocznych). Informacja powinna w szczególności obejmować te dające się przewidzieć możliwe następstwa zabiegu, zwłaszcza, jeżeli są to następstwa polegające na znacznym i istotnym uszczerbku zdrowia, które – jako skutek uboczny – wprawdzie występują rzadko lub bardzo rzadko, ale nie można ich wykluczyć i powinna określać stopień prawdopodobieństwa ich wystąpienia. 

Jak to może wyglądać w praktyce? W praktyce zasadnym jest, aby przed udzieleniem pacjentowi jakichkolwiek świadczeń medycznych osoba, która tych świadczeń będzie mu udzielać, przedstawiła pacjentowi w sposób możliwie przystępny sposób to, co aktualnie będzie u niego wykonywane, dlaczego taki rodzaj świadczenia jest niezbędny dla niego, czy są możliwości udzielenia innego świadczenia medycznego w zamian, a nadto jakie mogą być konsekwencje danego zabiegu i jakie mogą być jego efekty w przyszłości. Pacjent po uzyskaniu tego zakresu informacji powinien mieć również możliwość zadawania pytań, a obowiązkiem lekarza jest udzielenie na te pytania wyczerpujących odpowiedzi. 

Ochrona przed roszczeniami

Z rozmowy z pacjentem również powinna być sporządzona notatka i podpisana zarówno przez lekarza udzielającego tych informacji jak i pacjenta. Zasadne jest również zamieszczanie takich informacji w formularzu zgody przekazywanej pacjentowi do podpisu. Tylko i wyłącznie udzielenie pacjentowi pełnych informacji o planowanym sposobie leczenia z pouczeniem go o wszelkich konsekwencjach i możliwych rokowaniach jest przesłanką prawidłowego udzielenia świadczeń medycznych. Dodatkowo chroni lekarza wykonującego zabieg zarówno przed odpowiedzialnością karną jak i odpowiedzialnością cywilnoprawną. 

Być może przekazywanie pacjentom tzw. „książki” zawierającej wszystkie możliwe powikłania oraz następstwa w procesie udzielania świadczeń medycznych może wydawać się zbytnim formalizmem. Jednakże ma ono zasadnicze znaczenie przy obronie personelu lekarskiego przez roszeniami ze strony pacjentów. Kwoty roszczeń wahają się w tych sprawach od 5.000,00 zł do nawet 100.000,00 zł w zależności od rozmiaru doznanej szkody. W tym miejscu warto przywołać wyrok Sądu Okręgowego w Suwałkach I Wydział Cywilny z dnia 4 lipca 2018 r. (sygn.akt. I C 120/15). Na rzecz pacjenta została zasądzona kwota 100.000,00 zł tytułem zadośćuczynienia z uwagi na nieodebranie od pacjenta świadomej zgody przed operacją usunięcia guza uda lewej nogi. Należy mieć powyższe na uwadze przy przygotowaniu pacjentów do różnych zabiegów medycznych.  

Tomasz Drabot

Tomasz Drabot

Jako radca prawny zawodowo zajmuję się praktycznymi aspektami prawa medycznego, świadcząc doradztwo prawne w podmiotach leczniczych. Reprezentuję podmioty medyczne w sporach o błędy medyczne, wytaczanych przez pacjentów lub ich rodziny.