Najważniejszy kontekst
Ten temat wymaga więcej niż jednej reguły.
Wola pacjenta nie jest samym podpisem na formularzu. Znaczenie mają jego zdolność do świadomej decyzji, zakres przekazanej informacji, rodzaj świadczenia i osoby uprawnione do współdecydowania.
Wyjaśniamy zasady i najważniejsze rozróżnienia. Nie zastępujemy jednak analizy konkretnej sprawy uniwersalną instrukcją - o kierunku działania decydują dokumenty, terminy i status uczestników.
Wiedza potrzebna do oceny sytuacji
Co warto wiedzieć.
Prawo pacjenta i obowiązek lekarza
W obowiązującym obecnie porządku prawnym, przekazywanie pacjentowi informacji jest jednym z podstawowych obowiązków lekarza. Z obowiązkiem tym nierozerwalnie związane jest prawo pacjenta do uzyskania informacji o swoim stanie zdrowia, co wynika z przepisu art. 9 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Podkreślić nadto należy, iż o obowiązku informowania pacjenta wspominają także ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tj.: Dz.U. z 2020 r., poz. 514) oraz Kodeks Etyki Lekarskiej (KEL).
Przepis art. 31 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty wyraźnie określa zakres przedmiotowy prawa do informacji, nie pozostawiając lekarzowi jakiejkolwiek swobody w jego ocenie. Katalog zawarty w tym przepisie jest bardzo szeroki i w zasadzie dotyczy wszystkich aspektów udzielania świadczenia zdrowotnego. Lekarz ma obowiązek przedstawić pacjentowi informacje o: 1. stanie zdrowia, 2. rozpoznaniu, 3. proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych i leczniczych, 4. dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, 5. wynikach leczenia, 6. rokowaniu na przyszłość.
Objaśniona zgoda pacjenta
Przepis art. 31 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty zobowiązuje również lekarza do poinformowania pacjenta i jego przedstawiciela ustawowego o dających się przewidzieć następstwach zastosowania lub zaniechania wybranych czynności leczniczych. Oznacza to, że lekarz powinien poinformować pacjenta o negatywnych następstwach stosowanej metody diagnostycznej lub leczniczej. Wnioskując z brzmienia ustawy wydaje się, że pacjent ma prawo zapoznać się z typowymi, zwykle występującymi i bezpośrednimi powikłaniami oraz negatywnymi następstwami procesu leczenia.
Podkreślić więc trzeba, że lekarz odpowiada nie tylko za winę w samym procesie leczenia, lecz także za każdą winę niedotyczącą techniki medycznej, a więc i za niedoinformowanie pacjenta o ryzyku i skutkach zabiegu. Samo uzyskanie formalnej zgody pacjenta bez poinformowania go o ryzyku i skutkach zabiegu powoduje, że jest to zgoda nieobjaśniona i jako taka jest wadliwa, wskutek czego lekarz działa bez zgody i naraża się na odpowiedzialność cywilną za szkodę wyrządzoną pacjentowi, nawet gdy postępuje zgodnie z zasadami sztuki lekarskiej. Pacjent musi znać przedmiot zgody, w pełni go rozumieć, a więc musi wiedzieć o proponowanej metodzie leczenia, ryzyku zabiegu i jego następstwach (por.: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2007 r., sygn. akt V CSK 220/07, LEX nr 494157; wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 29 września 2005 r., sygn. akt I ACa 236/05).
Zgoda pacjenta w orzeczeniach Sądu Najwyższego
Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, zgodnie z którym informacja udzielana przez lekarza przed zabiegiem powinna zawierać takie dane, które pozwolą pacjentowi podjąć decyzję o wyrażeniu zgody na zabieg z pełną świadomością tego na co się godzi i czego może się spodziewać. Lekarz powinien poinformować pacjenta o rodzaju i celu zabiegu oraz o wszystkich jego następstwach, które są zwykle skutkiem zabiegu, tj. pożądanych - ze względu na jego cel - skutkach zabiegu, jak i o innych jego skutkach (tzw. skutkach ubocznych). Informacja powinna w szczególności obejmować te dające się przewidzieć możliwe następstwa zabiegu, zwłaszcza, jeżeli są to następstwa polegające na znacznym i istotnym uszczerbku zdrowia, które - jako skutek uboczny - wprawdzie występują rzadko lub bardzo rzadko, ale nie można ich wykluczyć i powinna określać stopień prawdopodobieństwa ich wystąpienia.
Jak to może wyglądać w praktyce? W praktyce zasadnym jest, aby przed udzieleniem pacjentowi jakichkolwiek świadczeń medycznych osoba, która tych świadczeń będzie mu udzielać, przedstawiła pacjentowi w sposób możliwie przystępny sposób to, co aktualnie będzie u niego wykonywane, dlaczego taki rodzaj świadczenia jest niezbędny dla niego, czy są możliwości udzielenia innego świadczenia medycznego w zamian, a nadto jakie mogą być konsekwencje danego zabiegu i jakie mogą być jego efekty w przyszłości. Pacjent po uzyskaniu tego zakresu informacji powinien mieć również możliwość zadawania pytań, a obowiązkiem lekarza jest udzielenie na te pytania wyczerpujących odpowiedzi.
Cztery punkty kontrolne
Co trzeba ustalić przed podjęciem decyzji.
- 01
Kto ma podjąć decyzję i czy może zrobić to samodzielnie?
- 02
Jaki był zakres informacji przed wyrażeniem albo odmową zgody?
- 03
Czy świadczenie ma podwyższone ryzyko lub szczególną formę zgody?
- 04
Czy występuje konflikt, stan nagły albo brak kontaktu z osobą uprawnioną?
Mapa problemu
Zakres zagadnienia.
W analizie tego tematu powracają poniższe obszary. Ich znaczenie i kolejność zależą od konkretnej sytuacji.
- 01Prawo pacjenta i obowiązek lekarza
- 02Objaśniona zgoda pacjenta
- 03Zgoda pacjenta w orzeczeniach Sądu Najwyższego
- 04Ochrona przed roszczeniami
Decyzja dla konkretnej sprawy
Najpierw fakty i dokumenty. Dopiero potem rekomendacja.
Możesz przekazać krótki opis sytuacji i wskazać termin. Na tej podstawie ustalimy, czy potrzebna jest konsultacja, analiza dokumentu czy wsparcie w postępowaniu.
Przekaż sprawę do wstępnej oceny →Przygotowanie do analizy
Co warto zebrać.
- formularze zgody i wpisy z rozmowy z pacjentem
- opis świadczenia, ryzyk i dostępnych alternatyw
- dokumenty dotyczące przedstawicielstwa lub opieki
- chronologia decyzji, odmów i prób kontaktu
Nie przesyłaj danych pacjenta zwykłą wiadomością, jeżeli nie jest to konieczne. Na pierwszym etapie wystarczy zanonimizowany opis oraz informacja o rodzaju dokumentów.
Sygnały alarmowe
Nie odkładaj oceny, jeżeli:
- pacjent odmawia świadczenia mimo istotnego ryzyka;
- rodzice lub opiekunowie przedstawiają sprzeczne decyzje;
- czynność ma zostać wykonana niezwłocznie;
Kontekst prawny
Podstawę trzeba dobrać do sytuacji.
Znaczenie mogą mieć ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty, ustawa o prawach pacjenta, przepisy rodzinne i opiekuńcze oraz zasady dotyczące dóbr osobistych i tajemnicy medycznej.
Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani obietnicy określonego wyniku. Stan faktyczny, terminy, treść dokumentów i właściwy tryb mogą prowadzić do odmiennej rekomendacji.
